Co by było, gdyby antybiotyki całkowicie przestały działać?

Odkrycie penicyliny przez Alexandra Fleminga w 1928 roku zapoczątkowało złotą erę medycyny. Z dnia na dzień wyrok śmierci, jakim były dotąd zapalenie płuc, gruźlica czy zakażenie rany na polu bitwy, zamienił się w rutynową kurację kilkoma tabletkami. Przyzwyczailiśmy się, że na każdy bakteryjny problem istnieje szybkie lekarstwo. Ale bakterie to organizmy wysoce inteligentne ewolucyjnie, dzielące się informacjami genetycznymi o wiele szybciej niż my produkujemy nowe farmaceutyki. Światowa Organizacja Zdrowia ostrzega, że rosnąca antybiotykooporność to jedno z największych zagrożeń XXI wieku. Co więc stałoby się, gdybyśmy obudzili się w świecie, w którym żaden znany nam antybiotyk - nawet te tzw. "leki ostatniej szansy" - na nic już nie działa?

Dla epidemiologów scenariusz powrotu do tzw. epoki post-antybiotykowej to równoznaczność upadku medycyny konwencjonalnej w kształcie, jaki znamy dzisiaj. Gdyby antybiotyki całkowicie przestały działać, nie zmierzylibyśmy się z apokalipsą w stylu zombie, ale z powolnym, nieustępliwym regresem długości i jakości ludzkiego życia. Zwykłe czynności, które traktujemy dziś jako w pełni bezpieczne, nagle stałyby się ekstremalnym ryzykiem, o którym myślelibyśmy dwa razy.

Według raportów medycznych opublikowanych w "The Lancet", całkowita utrata skuteczności leków przeciwdrobnoustrojowych zrujnowałaby transplantologię i leczenie nowotworów, a do 2050 roku superbakterie zabijałyby do 10 milionów ludzi rocznie, powodując jednocześnie paraliż gospodarczy o wartości ponad 1,5 biliona dolarów na całym świecie.

Oś czasu: jak wyglądałaby medycyna bez tarczy antybiotykowej

Całkowity brak reakcji bakterii na chemię pociągnąłby za sobą lawinę konsekwencji w globalnym systemie opieki zdrowotnej.

• Pierwsze tygodnie: Szpitale na całym świecie wstrzymują planowe zabiegi chirurgiczne (od wycięcia wyrostka robaczkowego po operacje plastyczne i cesarskie cięcia) z powodu 100-procentowego ryzyka pooperacyjnej, śmiertelnej sepsy.
• Pierwsze miesiące: Onkologia ponosi druzgocącą klęskę; chemioterapia, która niszczy ludzki układ odpornościowy, bez profilaktycznej osłony antybiotykowej staje się wyrokiem śmierci, ponieważ każdego pacjenta natychmiast dobija zwykła infekcja bakteryjna.
• Pierwsze lata: Przemysł mięsny przeżywa całkowity kolaps; hodowla przemysłowa drobiu i trzody chlewnej, w której używa się ton antybiotyków do utrzymania zwierząt w stłoczeniu, musi zostać drastycznie zredukowana, co winduje ceny mięsa do poziomów luksusowych i zmienia światową dietę.
• Dekady: Ludzkość powraca do średniowiecznej średniej długości życia. Błaha infekcja po skaleczeniu się różą w ogrodzie, próchnica zęba lub zapalenie ucha stają się jednymi z głównych przyczyn przedwczesnej śmierci w starzejących się społeczeństwach.

Jak zmieniłoby się otoczenie dla zwykłego obserwatora?

Z perspektywy zwykłego zjadacza chleba świat stałby się miejscem niemal paranoicznym. Nasz styl życia opiera się dziś na ignorowaniu drobnych zagrożeń środowiskowych. Bez ubezpieczenia w postaci antybiotyku strach przed zranieniem całkowicie zmieniłby zachowania dzieci i dorosłych. Klasyczne place zabaw mogłyby zostać wyłożone wyłącznie bezpiecznymi, gładkimi piankami, aby uniemożliwić zadrapania kolan, które mogłyby skończyć się amputacją z powodu martwicy. Uprawianie sportów kontaktowych, takich jak rugby, piłka nożna czy sztuki walki, zostałoby prawdopodobnie zdelegalizowane w szkołach. Produkty codziennego użytku o działaniu odkażającym stałyby się najdroższym towarem na rynku. Relacje społeczne i podróże turystyczne drastycznie by zmalały w obawie przed przyniesieniem ze sobą do domu nowych, opornych, "egzotycznych" szczepów bakterii (np. Klebsiella pneumoniae czy zmutowanej Escherichia coli).

Czy ludzkość mogłaby się przystosować do nowej rzeczywistości?

Zarówno biologicznie, jak i technologicznie musielibyśmy błyskawicznie szukać alternatyw. Z powodu powrotu wysokiej śmiertelności noworodków społeczeństwa prawdopodobnie zmieniłyby model rodziny, powracając do wielodzietności znanej z początków XX wieku. Ewolucyjnie, na przestrzeni tysiącleci, przetrwałyby tylko jednostki wyposażone w wybitnie agresywne i wytrzymałe systemy immunologiczne. Jednak w bliskiej perspektywie musielibyśmy przenieść biliony dolarów na rozwój zupełnie nowych gałęzi medycyny. Główną bronią w walce o przetrwanie stałaby się terapia fagowa - leczenie infekcji za pomocą specjalnie zaprojektowanych wirusów (bakteriofagów), które wnikają wyłącznie w komórki bakterii i niszczą je od środka, omijając chemiczną odporność superbakterii.

Jak naukowcy wyjaśniają zjawisko lekooporności?

Lekarze zajmujący się chorobami zakaźnymi od lat trąbią o powolnej "zbrodni", jakiej dokonujemy na samych sobie. Bakterie, w przeciwieństwie do ludzi, namnażają się co kilkadziesiąt minut, a podczas tego procesu dochodzi do drobnych mutacji DNA. Kiedy lekarz przepisuje nam lek "na wszelki wypadek" (często przy infekcji wirusowej, na którą antybiotyk nie działa), lub gdy przerywamy leczenie po kilku dniach, bo "poczuliśmy się lepiej", w naszym organizmie przeżywają tylko te najsilniejsze, najbardziej zmutowane bakterie. Co gorsza, potrafią one przekazywać sobie tak zwane plazmidy - fragmenty kodu genetycznego, działające jak instrukcje: "jak zbudować pompę wyrzucającą antybiotyk z komórki", udostępniając tę odporność innym gatunkom mikroorganizmów.

FAQ - najczęściej zadawane pytania

Poznaj najważniejsze fakty medyczne obalające powszechne mity dotyczące stosowania antybiotyków.

Czy antybiotyki działają na przeziębienie i grypę?

nie; przeziębienie i grypa są wywoływane przez wirusy, które nie posiadają struktury komórkowej, a antybiotyki są zaprojektowane wyłącznie do niszczenia ścian komórkowych żywych bakterii, dlatego stosowanie ich w takich przypadkach mija się z celem i jedynie szkodzi florze jelitowej.

Kto zużywa najwięcej antybiotyków na świecie?

Paradoksalnie to nie ludzie leczeni w szpitalach pochłaniają większość tych leków, ale przemysł rolniczy, gdzie podaje się je profilaktycznie miliardom kurczaków, świń i krów, by zapobiegać chorobom i przyspieszyć przyrost masy ciała.

Dlaczego firmy farmaceutyczne nie produkują po prostu nowych antybiotyków?

Odkrycie i wprowadzenie na rynek całkowicie nowej klasy antybiotyków kosztuje miliardy dolarów i zajmuje ponad dekadę badań, a na dodatek bakterie uodparniają się na nowe leki szybciej, niż trwa zwrot inwestycji, co czyni to wysoce nieopłacalnym dla prywatnych korporacji.

Czym są leki ostatniej szansy?

To potężne antybiotyki, takie jak karbapenemy i fluorochinolony, trzymane w ścisłych rezerwach szpitalnych i podawane wyłącznie wtedy, gdy standardowa penicylina i jej pochodne całkowicie zawodzą przy leczeniu ciężkiej, wysoce opornej sepsy.